DAM CHHUNG HUN …
MIZO KRISTIAN H…
MIZO KRISTIAN HLA HMASA BER
-Sap Upa & Pu Buanga (KHB No.130)
(A phuahtute ziah dan)
1. Isua vana a om a,
Khawvela zuk lo kal a,
Mihring angin a lo om,
Keima min tidam turin,
Baibal-a ka hmu thei e,
A va tha ber em ve le.
2. Khua, khua a fang e,
Pitar, Putar naopang te,
Mi zong zonga khawngai e,
Thu-in mitdel kebaite,
Mi thi a tidam ta e,
Hetiang a ti fo ve.
3. Isua heta om laia,
Thu tha tak a shoi fo va,
Ka oi chuan Isuan
Keima min tidam ang a,
Oi lo ila Jehovan
Dik takin min hrem ang a.
4. Thu a pek kha Jehovan
Isu’n mi hnen a hril a;
Mi thenin an oi duh e
Thenin oi an duh lo ve,
Oi lo mi an thinur a,
Isua an tihlum ta a.
5. Hetiangin Isu-an
Ka thi aiin a thi ta
Thianten an phum ta a
Ni thum chin nung leh ta
Tuna vana a om e,
Min tidam a duh em e.
He hla hi Mizo Kristian hla hmasa ber a ni a. Sap Upa leh Pu Buanga-te phuah a ni. A thluk erawh chu Sacred Songs and Solos No. 376 ‘Come, Ye Sinners’ tih atanga an lak a ni. An phuah kum hi hriat chiah a ni lo va. Zirtirtu hmasa Vailetan a diary-a a chhinchiah dan chuan a unaupa Lalthawma chu kum 1896 February thla khan Aizawl-ah a kal a; Pu Buanga leh Sap Upa-ten he hla hi Lalthawma chu an lo zirtir tih thu a ziak a ni. Chu vangin 1894 kum tawp lam emaw, 1895 kum emawa an phuah a ni ngeiin a lang a ni.
He hla hi Mizo tawnga Pathian fakna hla hmasa ber a nih avang hian a hluin a ropui danglam bik riau a. Pu Buangate khan hlain thil a tih theihzia leh thu aia mi thinlunga thu a sawi thui theitu a nihzia te an hria a. Chu vangin Pathian fakna hla min lo siamsak a. Mizo tawng zir chawp ve mai siin kum khat lek chhunga heti khawpa hla tha, tun thleng pawha Kristian Hla Bu-a chuantir reng tlak an lo phuah thei hi an fakawm tak meuh meuh a ni.
‘Kristian Hla Bu’ chhuak hmasa ber chu, kum 1889-a Eureka Press, Calcutta-a chhut, hla 18 chuanna, bu te tak te, 41/2” X 31/2”-a hlai, phek 36 leka chhah a ni. Chutah chuan ‘Isua vana a om a’ tih hi No.1-na a ni. Kum 1899-ah hian Khasi leh Zosapte huam vekin Mizoramah ringtu 12 chauh an awm a; Mizo baptisma chang phei chu 3 chauh an la ni; nimahsela, copy 500 lai an chhu a. Pathian ring ngamin a hmangtu tur lam an huphurh lo a ni ang e.
Ti chuan Kristian Hla Bu chu kum 1903 khan Allahabad Mission Press-ah, copy 1000-in chhut a ni ve leh a; chhut 2-naah hian hla 125 zet a chuang tawh a. Kum 4 lek chhungin hla thar 107 zet an neih belh hman a nih chu. Hemi chungchanga thil chhinchhiah tlak deuh mai chu, chhiarpui hmasa ber kum 1901-a Kristian 24 chauh ni, 1903-ah pawh, hnam dangte chhiar tel vek chung pawha Kristian member 161 chauh awm chunga hla bu copy 1000 lai an chhu si hi a ni. Kum 1899-a copy 500 an chhut kha Kristian la ni ve lo tam takin an hmang ve ni ngei tur a ni. Ti chuan hla bu chu kum 1908-ah an chhu leh a, chutah phei chuan hla 273 lai an ngah tawh a ni.
Pu Buangate khan Zoram an chhuahsan dawnin Zosaphluia hnenah hla 7 an hlan a, hengte hi a ni. (an ziah dan angin):-
- Isua vanah a om a
- Khawvela kan awm chhung zong
- Tuna ka oi, ka oi ang e
- Enge sual tifai thei ang?
- Thonthu hlui min hril raw
- Isu, beram vengtu angin
- Isu, tidamtu khawvel a haw tih te hi an ni.
TUNLAI TECHNOLOGY LEH ŢHALAITE
By- T.D. Zalawmpuia
Media-in tunlai ţhalaite a nghawng danah hian a ţha lam aiin a chhe lam zâwnga a nghawng dan chu a langsar zâwk mah a. Mi ţhenkhatin hriselna lamah hmasawn phah nan hmang bawk mahse mi tam tak nun chu a tihbuai phah zawk a, mihring nundan phunga nun kawngah an buai phah hle a ni. Media hian chak takin ţhalaite a dêng a, chutih laiin Kohhran hian an nun mamawh phuhrûk zo loin an inhria a. Kristian nundàn phung thlauh thlain nun dàn phung thara nun an duh a. Thil thar hlekah hlimna a awm ringin an bawh huam huam zêl mai a ni.
Tunlai ţhalaite hian nun kalpui dàn turah kohhran an duh khawp lo tih a lang a. Mahse mahni inenfiahna thûk tak nei si loin thil thar zuanin an tlân a ni ber. Ţhalaite hian ngaihdàn fel tak an nei lo a, mita an hmuh leh benga an hriatte tih châkna an nei lian a. Chu chuan an nunah nghawng tam tak a nei a (Nuna nghawng nei nia inngai 61.33% Khawpui leh 61.6% khawpui pâwn, Synod Bu, 2010) (Nuna nghawng a neih sâng ber – zirna kawngah khawpui 71.23% leh khawpui pâwn 70.45%) (Inchei dànah hmeichhiate lêrh taka an incheina chhan hi TV a ni titu hi Aizawlah 89% zet an awm a, Aizawl pâwna mite 93.6% zetin chu chu an ngaihdàn a ni tho a ni. Synod Bu, 2010). Hnathawh dànah te, mipat hmeichhiatna lam thilah (84.93% khawpui leh 64% khawpui pâwn) te an châk zawng a piang an pan a, nun tlahawlhah an tlu lût mek a ni. Hêng thil pathumah Mobile phone, Television leh Computer te zîngah hian Mobile phone hmangtu an tam ber a. TV leh computer hi inhman ţâwm theih a nih avangin a nei lote pawhin hman tur an hmu tho bawk. Hêng thil pathumte hian ţhalaite nunah nghawng ţha nei bawk mahse nghawng ţha lo a nei thûk hle a ni. Media-in a nghawng dan ţhenkhat han târ lang ila:
- TV hi nitin darkar khat aia tam an en deuh vek a, mobile phone hi mi ţhenkhatin an hman tam hle laiin a nâwlpuia lâk chuan dârkar khat aia tam hmang chu TV en aiin an tlêm zawk.
- Technology thar hian mi tam tak mut hun leh thawh hun a sawnsak dâwrh a. Hei hian zirna leh hnathawhnaah nghawng a nei a, chhûngkaw nun a tibuai bawk. Hrisêlna lam thlenga a nghawngte pawh an awm bawk. (Zân men rei phah nan ka hmang ţhin ti hi Aizawl-ah 57.06% zet an awm a. Synod Bu, 2010).
- TV leh Computer neiten dahna hmun bîk an nei lo, a lût a chhuakin an hmuh theihna tûr sitting room-ah emaw an dah ber a. Theih chu ni se dahna hmun hran neih a ţha hle. TV en hun bîk nei an awm mumal lo bawk. Nu leh pain TV en hun fel tak siam ni se. (Sitting room-a TV dah 219 (88.6%) an awmin an tam fâl hle a. Bedroom-a dah hi 9 (3.64%) an awm a, hmun dangah 19 (7.69%)-in an dah thung. Synod Bu, 2010).
- Sawrkarin ‘The Cable Television Networks (Regulation) Act, 1995 hi a nih dan taka a hman loh avangin TV-ah thil ţha lo en tur a tam phah hle. (Naupang zawhna chhanna aţanga kan hmuh dan chuan chhangtu 160 (64%) te chuan a remchan hun hunah TV an en ţhin a, zinga en ţhin 53 (21.2%) an awm bawk, chhuna en ţhin 46 (19.6%) an awm bawk. Zana TV en ţhin 59 (23.6%) leh zan reia en ţhin 5 (2%) an awm a, a remchan hun huna en 160 an awm bawk. Synod Bu, 2010).
A chunga târ lan tâk aţanga Kohhran leh ram leh hnam tana thil pawi tak lo thleng ta te chu:
- Kohhran inkhâwm kan tlêm zêl laiin ţhalaite chuan tûnlai technology lamah hun an hmang tam zâwk daih a ni.
- Tunlai media ţhang duang tak hian ţhalaite chu mipat hmeichhiat hman uarna lamah a hruai lût nasa hle. Tunah chuan Mobile phone hi chutianga indawrna hmanraw hman uar ber a ni.
- TV en leh computer games khelh avangin naupang nunphung a danglam nasa hle a; zirna, nungchang leh hrisêlna lam thlengin an nunah a nghawng.
- Mahni nih dan leh pianhmanga lungâwi lo an tam phah a, hnam dang pian nalh tak tak an hmuhin chutiang chu nih ve an châk a, mahni insitnaah a hruai lût bawk.
- Media hian incheina kawngah nghawng a nei nasa hle a, mipa aiin hmeichhiate a nghawng nasa zâwk bawk.
Mmedia leh technology lo ţhang zêl hmachhawn turin hma lâk theih dan tur kawng hrang hrang a awm thei a, chung te chu a tlangpui chauh han sawi zawr zawr ila:
- Media-in nghawng a neih nasatna ber chu chhûngkaw nunah a ni. Chuvangin nu leh paten fate tân an hun pe tam thei sela. Nu leh pate inlaichînna ţha neih a pawimawh a. Nu leh paten an fate nen hun tam thei ang ber hmang ho turin ţan la sela. Chhûngkaw inkaihhruaina fel tak neih a ţul.
- Fanaute hi Lalpa laka kan rochan an nih ang ngeiin nu leh pain mahni fate enkawl uluk a ngai a. Kawng ţha kawhhmuh thei turin nu leh pate pawh inzir a pawimawh khawp mai. Nu leh pa tam tak chuan kan fate hi kan en liam mai mai a, an kalna tur kawng dik pawh kan zawn sak ngai lo. Sual an tihin kan dodal bur a, eng hi nge ţha eng hi nge ţha lo tih zirtir leh hrilh hriat fo a pawimawh hle a, chumi atan chuan mahni pawh kan inzir fo a pawimawh a ni.
- TV leh Computer-te hi hman loh theih loh a ni a. Nu leh pate hian TV en hun leh Computer Games khelh hun bituk se. An hun bituk chu zawm ngei turin an fate khuahkhirhin thunun tlat bawk se. Tunlaiah chuan ti lo tura inzirtir aiin a hmandan leh a hun hriat hi a pawimawh hle tawh a ni. Hunawl hnawhkhah nana kan hman thiam chuan thil ţha tak a nih rualin englai pawha kan en a kan khelh chuan thil ţha lo tak a thlen ţhin a ni.
Sawi tur tam tak la awm mahse, tunţum atan chuan duh tawk phawt ila, kan sawi tâk te hi a hmawr hmuhtu-ah hmang thiam ila, tunlai technology-in kan chhungkuaah enge nghawng a neih tih leh eng tianga hmalak zel tur nge tih ngaihtuahna thar min siam sak se, tichuan kan fate’n kawng dik an zawh theihna tur lo ni mawlh teh se. Tuna ţhalaite hi nakin lawk a ram leh hnam innghahna bulpui an la ni dawn si a.
NUN HI
Pathian thilsiam zinga hlu leh ropui ber chu nunna hi a ni. He khawvel hmuntina Ama thawkkhum nunna neitutena kan buaipui ber leh kan enghelh ber pawh nunna hi a ni a. Sakhaw hrang hrang zirtirnate pawh hian nunna lo a liama tum an nei chuang lova. Thiltih tehna dik lo thei lova kan ngaih kan Bible pawh hi nunna thuin a khat a. Isua Krista he khawvela a lo lan chhan ber pawh kha nun tam tak kan neih theih nan a ni.
Nunna hi a hlut em avangin lei mihring tena kan lungkham ber leh malsawmna nia kan ngaih thin pawh dam rei hi a ni. Kan induhsakna sang ber pawh dam reng tura induhsakna tawngkam a ni fo thin. Kan lei taksa rei tak dam tura kan duh ang bawkin kan thihhnuah pawh kan tu leh faten he khawvel hi kan lo rap ve ngei tawh a ni tih rawn hre ve tura kan duh avangin tukhaw hriat lohva thih boral tur chuan tu temah hi kan inphal thei lova. Chuvang chuan kan hming dai tawh lo tura thiltih engemaw neih ve ngei kan tum thin.
Kan damchhung nite hi kan lungawina leh kan nuam tih zawnga hman kan tum thin a, he khawvel hi kan duh dana kaih her tumin fawmkem leh zakzeh nei teuh chungin nunkawng kan zawh a. Damchhung khawsak lungkhamna hian min hnuk kal dawt dawt mai thin a nih hi. Chuvang chuan a lawm he hringnun kan zahpuite tana kan lo hnawksak fo thin ni. Hlimna leh lawmna te hi tawng ve thin mahila, damchhung khawsak kan lungkham luat avangin reiloteah lungngaihna chhumin a chimpil leh mai thin. Chuvang chu a ni a nge Jerome K Jerome chuan “I damchhung nun chuanna lawng chu a zangkhai theih nan i mamawh tawk chauh pai ang che” tia a lo sawi ni. Kan mamawh bak buaipuia kan buai phili reng thin avang hian alawm nun hahthlak tak kan neih phah thin ni. Amaherawhchu he hringnun hi thinrimna leh lungngaihna hlir nimahse nun hi kan thlahlel em em tho si. Lungin thim taka damchhung lungin tang tura an mi hren mek te, thi mai tura danin an chungthu a relsak te leh, retheihnain a kuangkuah avanga harsatna tinreng hmelhriattute pawh hian nun hram dan zawngin, thih ai chuan nun chu an thlang zel thova, “Nun ka ning” tia iak iak thinte pawh hian thihna thlanthim zet chu an ti ngawih ngawih tho mai. Englai pawha boral maithei kan nihzia hre thin mah ila thi boral mai mai tur chuan kan indah phal chuang lova, thihna hi midangte chan turah kan dah tlat thin. William Shakespear chuan “Kum sangkhat pawh dam ila, thi mai tur chuan ka la inngai chuang lovang” a ti. Cicero pawhin “Tumah kum khat dang la dam leh thei lo tur khawpa upaa inngai an awm lo” tiin a sawi ve bawk. He mite pahnih thu vuakthlak hian mihringte rilru puthmang a tarlang chiang hle.
Mifingte chuan kan damchhung hun hi mombati alh ral tial tial nen an tehkhin thin. Thenkhat chuan “Khawvelah hian mikhual ka ni” tiin an indawm kun tlawk tlawk a, a then chuan “Thihna tlangchhipa chuang kan ni” an ti vawng vawng mai bawk. Kan Bible chuan mihring nunna hi chhum reilote lo langa, ral leh mai thin ang hi niin a sawi bawk a, chumi zulzui chuan Hans Christian Anderson pawhin hringnun rei lohzia chu heti hian a sawi, “Mitin nun hi Lasi thawnthu, Pathian kuta ziak chu a ni” a ti. A ni reng a, a thawnthu ziaktuin a tihtawp hun hunah he hringnun hi chu a tawp mai dawn a ni.
Chuti chhung chuan reitak dam hi kan duhin kan thlahlel ngawih ngawih si a, damreina chu engtin nge kan zawn tak ang le? Sap thufing chuan “Kan damrei leh reiloh hi kum ten a hril lova, kan thiltih ten a hril ber zawk a ni” tiin a lo sawi a. H.C.Balley chuan “Damrei leh rei loh lam ai chuan damchhung nun hmandan tur hi a ngaihpawimawh awm zawk” a lo ti ve bawk. Alex Carrel pawhin “Damchhung nun hi kum tamtaka belhchhah ai chuan damchhung nun hi kum taktaka belhchhah a pawimawh zawk” tiin a sawi. He mite thusawi hi damreina kan zawn dan tur dik tak niin a lang.
Nun awmze man tak tak tute chuan nun derthawn zia an hria a, fimkhur takin an hun neihte a tha thei ang berin an hmang thin. Rabindranath Tagore chuan “Hun nena kan kal rual zel theih loh chuan kawng kan bo tawh a ni” tiin hun hmanthat a pawimawh zia a sawi a ni. Fimkhur taka nun hmang tute chuan nunkawng an zawh sual ngai lo va, nun hi midangte tana rawngbawlna ang hialah an ngai thin. Khailil Gibrain chuan “I nitin nun hi i Temple leh i sakhua chu a ni” a ti hial a. Ellen Strugis Hooper pawhin “Ka muhil a, ka mumangah chuan nun hi mawina niin ka hmu a, ka thangharh a, nun hi rawngbawlna a ni tih ka hre ta” a ti hlawl mai. He khawvela nungdama kan awm chhung chuan tih tur kan la nei theuh mai. Moleire chuan “Nung turin ei la, ei turin nung suh” tiin a sawi thlawt mai. Bishop Richard Cumberland pawhin “Tuiek ral ringawt ai chuan rimtawnga thih a tha zawk” tiin a sawi thlawt bawk. Hmantlak leh chhawrtlaka nun kan tum si loh chuan nun awmzia kan man pha tawh lo tihna a ni ang.
He lei hi kan kumhlunna tur a nih loh avang leh thihna hian hmawm zawh mai tuma min chan reng thin avangin he khawvela mihringte an lo awm tirh a ta tawh mi hmingthang leh mi hmingtha sang tam tak an liam tawh a, lal leh milian pawh chhiarsen loh chhilhbo an lo ni tawh. Mi chungchuang leh damreng tlak khawpa hmeltha hmingthang engemawzat leilungah hian an lo tawihral tawh a, mifing leh remhria pawh khawvel hian a lo sun teuh tawh. Mi rethei leh chanhai chhiarsen loh vuiliamin an awm tawh a, mi chak leh thiltithei thahnem fe chu thihnain a lo kuangkuah tawh a, hnehtheih loh nun neitu sakhaw puithiamte meuh pawh thihna hian a lo tlawm teuh tawh bawk. Chung mite chu khawvelah hian an rawn inlar leh ngai tawh lovang a, kohkir theih pawh an ni tawh hek lovang. He nunna hlu tak mai hi engti kawng zawng maha chelhdin theih leh tihkhawtlai theih a ni lo. Chuvang chuan nunna neitu ni mah ila thi tura kan inbuatsaih a tul si a, kan hun neih tawite a tha thei ang bera hman hi min dintu Pathian leh kan mihring puite chunga kan bat a ni.
Leonardo Da vinci chuan “Chhun hman thatin zan mut a titui angin, damchhung nun hmanthatin thihna hlimawm a thlen thin” tiin a sawi a. Ogden Nash phei chuan a hun a hmang tha awm hle mai, “Ka nun hmanral takte kha ka ngaihtuah let a, inchhirna tur ka hre lo” a ti hial mai. Kan nun kan hman that loh thin avangin beidawng takin nunkawng kan zawh a, hrilhhai leh lungchhe takin kan nun hmawr kan bawk fo thin. Nun awmzia hrechianga hmufiah tute erawh chuan engthawlna hla sa chungin he nunkawng hi hlim takin an zawh chhuak thin.
Welcome!
Chibai le…,
A hmasaberin Pathian hnenah lȃwmthu awm phawt se la, Wesleyan Methodist Kohhran midangte hmuh a pholan a lo ni ve thei dawn ta hi a lȃwmawm tak zet a; rawngbȃwlna kawng thui tak zawh tur la awmah hian tluang taka kan kal zȇl theihnan i in ţawngţaipui tawn ţheuh zel ang u. He site hi Wesleyan Methodist Church, Mizoram District rawngbawlna pȇng pakhat a tan duan a ni a, hlawk tak leh ţangkai taka kan hman ţheuh theihnan a abul tumtu te chu nang leh kei kan ni tih hriain i hlut ţheuh ang u. Khupzawi bȃn uai thla ten chakna thar an lo chan a, nun beidawng ten nun thar duhawm tak an lo chan leh theihnan leh nun nei lo ten nun an neih theihnan tam taka an neihnan Lalpan a let tam takin malsawm zel se tih hi a buatsaihtute (WMC, Mizoram) ţawngţaina a ni fovȃng.
LALPAN a tharin Malsȃwm zel che u rawh se.
Organized by: Wesleyan Methodist Church; Mizoram.
